الآيات . و دوم حركت در عرض كه « فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ » « 1 » اشاره بدان است و از آن فصول اربعه باز ديد شود و اختلاف ليل و نهار به حسب طول و قصر در آفاق باشد . و در ربع شتائى « 2 » نهار اقصر باشد و روز كوتاه باشد و شب دراز و به سبب قلّت مكث آفتاب در فوق ارض ، بَرد بر هوا مستولى شود . و در ايّام بودن آفتاب در شمال كه ايّام تابستان و بهار است قوس نهار اطول باشد و به سبب كثرت مكث او در وجه ارض هوا ميل به گرمى كند . و به سبب اين اختلاف فصول و تفاوت حَرّ و بَرد ، ثمرات نضج يابد . و إِلى هذا الاختلاف الاشارة بقوله تعالى « يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ » « 3 » * يعنى فى الرّبيع و الصيّف و « وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ » « 4 » * يعنى فى الخريف والشتاء . و به اين اختلاف شجره حيّه را از نواة ميته بيرون آورد و نواة ميته را از شجره حيّه ، چنانچه نخل از دانه و دانه از نخل كه « يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ » . « 5 » * سوم حركت در عمق كه در ايّام بودن در جنوب در حضيض باشد و به زمين نزديك و در ايّام بودن در شمال در اوج باشد و از زمين دور . و به اين قلّت مكث او در فوق الارض در ايّام جنوبى و كثرت مكث او در ايّام شمالى متدارك شود تا افراط در بَرْد و حَرّ كه خارج الطّاقه مواد باشد دست ندهد .

--> ( 1 ) . پس سوگند به پروردگار مشرق ها و مغرب ها . سورهء معارج ، آيهء 40 . ( 2 ) . شتائى : زمستانى . ( 3 ) . [ خدا ] شب را در روز درمىآورد . سورهء حج ، آيهء 61 . ( 4 ) . و [ خدا ] روز را در شب درمىآورد . سورهء حج ، آيهء 61 . ( 5 ) . زنده را از مرده بيرون آرد و مرده را از زنده . سورهء روم ، آيهء 19 .